गगनबावडा : महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासामध्ये आणि गगनबावड्याच्या वैभवात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला गेला आहे. कोल्हापूर व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेला, छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पदस्पर्शाने आणि राष्ट्रसंत श्री गगनगिरी महाराज यांच्या वास्तव्याने पावन झालेला ऐतिहासिक 'गगनगड किल्ला' आता अधिकृतपणे 'राज्य संरक्षित स्मारक' म्हणून घोषित करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभागाने २९ जून २०२६ रोजी या संदर्भातील अंतिम अधिसूचना जारी केली आहे.
विहीत कार्यपद्धतीची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर शासनाने घेतलेल्या या महत्त्वपूर्ण निर्णयामुळे गडाच्या संवर्धन, जतन आणि संरक्षणाचा मार्ग अधिकृतपणे मोकळा झाला आहे. या निर्णयाचे गडप्रेमी, इतिहास संशोधक आणि स्थानिक नागरिकांकडून उत्स्फूर्त स्वागत केले जात आहे.
८१७ वर्षांचा प्रदीर्घ इतिहास आणि किल्ल्याची पार्श्वभूमी:
इतिहासाची साक्ष देणाऱ्या गगनगड किल्ल्याला ८१७ वर्षांहून अधिक जुना ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. या किल्ल्याने अनेक राजकीय स्थित्यंतरे पाहिली आहेत:
शिलाहार राजे: शिलाहार राजा भोज (दुसरा) याने इ.स. ११७५ ते १२०९ या काळात पन्हाळा राजधानी बनवून राज्य केले. त्याने कोल्हापूर परिसरात १५ किल्ले बांधले, त्यापैकी गगनगड एक आहे.
यादव आणि दिल्ली सल्तनत: इ.स. १२०९ मध्ये सिंघण यादवाने राजा भोज (दुसरा) याचा पराभव केल्यानंतर हा किल्ला यादवांच्या अधिपत्याखाली आला. त्यानंतर इ.स. १३१० मध्ये देवगिरीच्या पाडावानंतर तो दिल्ली सल्तनतच्या सत्तेखाली गेला.
आदिलशाही व स्वराज्य: पुढे हा किल्ला विजापूरच्या आदिलशाहीच्या नियंत्रणात होता. अखेर इ.स. १६५८ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्यात सामील करून घेतला.
अध्यात्मिक आणि भौगोलिक महत्त्वाचे केंद्र:
गगनगड हे केवळ ऐतिहासिक ठिकाण नसून लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. प्रति महाबळेश्वर म्हणून ओळख असणाऱ्या गगनबावड्याला जशी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे, तसेच निसर्गसौंदर्याचे वरदानही लाभले आहे.
श्री गगनगिरी महाराजांचे वास्तव्य:
१९३० च्या सुमारास दाजीपूरच्या जंगलात १२ वर्षे खडतर तपश्चर्या केल्यानंतर स्वामी गगनगिरी महाराज गगनगडावर वास्तव्यास आले. छत्रपती शाहू महाराजांशी काशी येथे झालेल्या भेटीनंतर ते कोल्हापुरात आले होते. गगनगडावर हरकुळचे किसन सावंत, गगनबावड्याचे नंदकुमार पवार यांसारखे अनेक भक्त जोडले गेले आणि गडावर दत्त जयंती उत्सवाला सुरुवात झाली, ज्याचे रूपांतर आता मोठ्या सोहळ्यात होते.
शासन निर्णयातील प्रमुख तरतुदी व अंमलबजावणी:
क्षेत्रफळ निश्चिती:
महाराष्ट्र प्राचीन स्मारके व पुरातत्ववास्तुशास्त्र विषयक स्थळे व अवशेष अधिनियम, १९६० च्या कलम ४ च्या पोट-कलम (३) अन्वये गगनगड किल्ल्याचे एकूण ४.०१ हेक्टर क्षेत्रफळ शासनाने संरक्षित क्षेत्रांतर्गत निश्चित केले आहे.
राजपत्रात प्रसिद्धी:
सदर अंतिम अधिसूचना मराठी व इंग्रजी अशा दोन्ही भाषांमध्ये 'महाराष्ट्र शासन सर्वसाधारण राजपत्र भाग-४' मध्ये तातडीने प्रसिद्ध करण्याचे निर्देश शासकीय मध्यवर्ती मुद्रणालयाला (चर्नी रोड, मुंबई) देण्यात आले आहेत.
दर्शनी भागात माहिती फलक:
सांस्कृतिक कार्य विभागाने पुरातत्व आणि वस्तुसंग्रहालये संचालनालयाला स्मारकाजवळ, गडावरील ठळक व योग्य ठिकाणी या अधिसूचनेची प्रत (माहिती फलक) लावण्याचे निर्देश दिले आहेत.
पर्यटन आणि स्थानिक रोजगाराला मिळणार मोठी चालना:
गगनबावडा परिसर आधीच निसर्गप्रेमींमध्ये कमालीचा लोकप्रिय आहे. स्थानिक पत्रकार आणि गडप्रेमींनी या ठिकाणच्या वस्तुस्थितीकडे शासनाचे लक्ष वेधले होते, ज्याची दखल आता घेण्यात आली आहे. गगनगडाला राज्य संरक्षित स्मारकाचा दर्जा मिळाल्यामुळे या ठिकाणी ऐतिहासिक पर्यटनाला (Heritage Tourism) मोठी गती येईल. गडाच्या संरक्षणासाठी शासकीय निधी उपलब्ध होणार असल्याने परिसराचा सुनियोजित विकास होईल, गडाचा समृद्ध इतिहास पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचेल आणि याचा थेट फायदा स्थानिक रोजगार निर्मितीला देखील होईल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
टिप्पणी पोस्ट करा
0टिप्पण्या