स्मृतिविशेष: गगनबावड्याच्या विकासाचे स्वप्नद्रष्टे - स्व. बाळ पाटील (उदयसिंह पाटील)

१९७० ते १९७५ चा तो कालखंड... त्यावेळी वैभववाडी स्वतंत्र तालुका नव्हता; ७८ गावांचा डोलारा सांभाळणारा 'गगनबावडा महाल' आणि पुढे झालेला 'तालुका' अशी त्याची ओळख होती. या मातीत तेव्हा राजकारणातील अनेक दिग्गज व्यक्तिमत्त्वांचा राबता होता. लहू बाळा देसाई, केरबा देसाई, राजारामबापू सरदेसाई, महादेव हरी शिंदे, लहू जैतू पाटील, बंडोपंत नारकर, काका तथा बाळकृष्ण पडवळ, गंगाराम पडवळ, कादरसो वडगावे, बंडू पौळ, रामभाऊ बोभाटे, हणमंत भांबुरे, कॉम्रेड डी. के. कोलते, आप्पासाहेब रावराणे, के. गो. रावराणे, यशवंतराव रावराणे, आबाराव रावराणे, जैतापकर, मानाजीराव गुरव यांसारख्या कट्टर आणि ध्येयनिष्ठ नेत्यांच्या प्रभावाखाली तालुका आकार घेत होता.

कर्तृत्वाचा कस आणि 'खरेदी विक्री संघा'ची धुरा

त्याकाळी गगनबावडा तालुका खरेदी विक्री संघ समर्थपणे कोण चालवणार, असा प्रश्न उभा राहिला. तेव्हा एका निष्ठावान आणि तळमळ असणाऱ्या तरुण नेत्याचे नाव पुढे आले— बाळ पाटील! त्यांच्या समाजकारणाची आणि निस्पृह राजकारणाची छाप एवढी मोठी होती की, सर्वांनी क्षणात या नावाला मान्यता दिली. १९७०- ७५ च्या त्या आव्हानात्मक काळात आम्ही संघाचे कर्मचारी म्हणून त्यांच्यासोबत काम केले. त्यांची संघटन शैली, अफाट लोकप्रियता आणि आबालवृद्धांमध्ये मिसळण्याची अजब कला आम्ही जवळून अनुभवली.

शून्यातून विश्व उभारण्याची जिद्द: मॉरिशस ते गगनबावडा

कोल्हापुरातील शाहूपुरी येथील त्यांच्या घरी आम्ही खरेदी-विक्री संघाचे कर्मचारी अनेकदा जमत असू. त्यांच्या मनात सदैव गगनबावड्याच्या विकासाचेच विचार घोळत असायचे. मात्र, तालुक्याची आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्याने काही जण त्यांच्या विचारांची चेष्टाही करत. पण टीकेतच त्यांची स्फूर्ती दडलेली होती.

"गगनबावड्यात साखर कारखाना हवा," असा विचार त्यांनी मांडला, तेव्हा अनेकांनी उपरोधाने विचारले, "पाटील, जिथे नाचणी नीट पिकत नाही, तिथे ऊस लावून कारखाना कसा काढणार? पैसा कुठून आणणार?" परिस्थिती बिकट होती, पण पाटील साहेबांची जिद्द हिमालयासारखी अढळ होती. साखर उद्योगाचे तंत्र आणि शेतीचे अर्थशास्त्र अभ्यासण्यासाठी ते स्वतः मॉरिशसला सुद्धा गेले होते. त्यांनी स्वतःची मालमत्ता पणाला लावली, पण स्वप्न सोडले नाही.

साकारलेले स्वप्न आणि भविष्याचा मार्ग

त्यांचे मार्गदर्शक, 'पंचगंगा'चे अध्यक्ष देशभक्त रत्नाप्पाण्णा कुंभार यांच्या सहकार्याने त्यांनी 'सप्तगंगा सहकारी साखर कारखान्या'चे स्वप्न उराशी बाळगून वाटचाल सुरू ठेवली. या प्रवासात माजी राज्यपाल डॉ. डी. वाय. पाटील यांची मोलाची साथ लाभली आणि आज जो दिमाखदार 'डॉ. डी. वाय. पाटील साखर कारखाना' उभा आहे, त्यामागे बाळ पाटील यांच्या जिद्दीचा मोठा वाटा आहे.

गगनबावड्यातील प्रत्येक घर सुखी आणि आनंदी व्हावे, हेच त्यांच्या आयुष्याचे ध्येय होते. त्यांनी लावलेल्या त्या विचारांच्या इवल्याशा रोपट्याचा आज वटवृक्ष झाला आहे. त्यांचे सुपुत्र माननीय मानसिंग पाटील (संचालक, साखर कारखाना व अध्यक्ष, शिक्षण संस्था) आज तोच वारसा समर्थपणे पुढे नेत आहेत. त्यांच्या या कार्याला आणि स्वप्नांना बळ देण्यासाठी आपण सदैव कटिबद्ध राहूया.

स्व. बाळ पाटील यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!

— तुकाराम पडवळ (पत्रकार)