तासगावात तिरंगा फडकला; प्रतिसरकारचा रचला पाया स्वातंत्र्यलढ्यातील सुवर्ण पान

संकलन - शशिकांत पाटील (सर)

३ सप्टेंबर : तासगावच्या इतिहासातील ‘सुवर्णपान’!

‘तासगाव मोर्चा’ने इंग्रज सत्तेला दिला हादरा; प्रतिसरकारच्या पायाभरणीचे ठरले केंद्र

तासगाव : भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात ३ सप्टेंबर १९४२ हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. तासगावच्या इतिहासातील हे एक ‘सुवर्णपान’ आहे. महात्मा गांधी यांच्या ‘चले जाव’च्या हाकेला प्रतिसाद देत क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या प्रेरणेने तासगाव येथे निघालेला विराट मोर्चा केवळ स्थानिक आंदोलन राहिले नाही, तर त्याची दखल देशपातळीवर घेतली गेली. इंग्रजांच्या सत्तेला उघड आव्हान देत मामलेदार आणि न्यायाधीशांना गांधी टोपी घालून भारतीय तिरंग्याला वंदन करण्यास भाग पाडणारा हा मोर्चा पुढे प्रतिसरकारच्या निर्मितीची नांदी ठरला.

तासगाव हे प्रतिसरकारचे केंद्र बनले, तर कुंडल हे त्याचे प्रशिक्षण केंद्र म्हणून पुढे ओळखले गेले. त्यामुळे तासगावचा ३ सप्टेंबरचा मोर्चा हा केवळ एका दिवसाचा संघर्ष नव्हता; तो ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध जनतेच्या वाढत्या आत्मविश्वासाचा आणि स्वराज्याच्या दिशेने टाकलेल्या निर्णायक पावलाचा इतिहास होता.

आजही या ऐतिहासिक घटनेची साक्ष देणारी तहसील कार्यालयाची जुनी वास्तू तासगावात उभी आहे. तिच्यासमोरचा स्मृतिस्तंभ त्या काळातील स्वातंत्र्यलढ्याची आठवण जागवतो. कारावास भोगलेल्या ५१ स्वातंत्र्यसैनिकांची नावे या स्मृतिस्तंभावर कोरलेली आहेत. त्यामुळे ही वास्तू आणि स्मृतिस्तंभ समस्त तासगावकरांसाठी केवळ ऐतिहासिक वास्तू नसून एक ‘तीर्थस्थळ’ बनले आहे.

‘चले जाव’ची हाक आणि देशभर पेटलेला स्वातंत्र्यलढा

मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर ८ आणि ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी झालेल्या काँग्रेस अधिवेशनात महात्मा गांधी यांनी ब्रिटिश राजवटीला भारत सोडण्याचा स्पष्ट इशारा दिला. ‘चले जाव’ आणि ‘करा किंवा मरा’ या घोषणांनी संपूर्ण देशात स्वातंत्र्याची ज्वाला पेटली.

चळवळीचे प्रमुख नेते ब्रिटिशांनी तुरुंगात डांबल्यानंतर आंदोलनाची सूत्रे सामान्य तरुणांच्या हातात आली. गावागावांतून तरुण, शेतकरी आणि सामान्य नागरिक ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध रस्त्यावर उतरू लागले. पश्चिम महाराष्ट्रातही या चळवळीची तीव्रता वाढत गेली.

कऱ्हाडमध्ये पहिला, पाटणमध्ये दुसरा आणि त्यानंतर तासगाव येथे तिसरा मोठा मोर्चा निघाला. या साखळीतील तासगावचा मोर्चा पुढील इतिहासाला कलाटणी देणारा ठरला.

क्रांतिसिंहांची रणनीती : ‘चावडीवर हल्ला’ची नोटीस

तासगावच्या मोर्चाची तयारी सुरू असताना क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी ब्रिटिश प्रशासनाला थेट आव्हान देणारी रणनीती आखली. ‘३ सप्टेंबर रोजी वसगडे येथील चावडीवर हल्ला करणार’ अशी नोटीस लावण्यात आली.

या नोटीसीची ब्रिटिश प्रशासनाने गंभीर दखल घेतली. जिल्हा कलेक्टरांनी हा हल्ला परतवून लावण्याचे आदेश दिले. त्यानुसार पोलिसांची मोठी कुमक एक दिवस आधीच वसगडेच्या दिशेने रवाना करण्यात आली.

मात्र हा सारा प्रकार क्रांतिसिंहांच्या व्यापक रणनीतीचा भाग होता. पोलिसांचे लक्ष वसगडेकडे वळवले जात असतानाच तासगावच्या पंचक्रोशीत मोर्चासाठी मोठी जनजागृती सुरू होती.

गावागावांतून स्वातंत्र्यसैनिकांचे जथ्थे तासगावकडे

३ सप्टेंबरचा दिवस उजाडला आणि तासगावच्या दिशेने चोहोबाजूच्या गावांतून स्वातंत्र्यसैनिकांचे जथ्थे निघू लागले. शेकडो नव्हे तर हजारो लोक तासगावच्या दिशेने चालत येत होते.

तासगावच्या पश्चिम बाजूला हा जनसमुदाय एकत्र आला. मोर्चेकऱ्यांच्या स्वागतासाठी ग्रामस्थांनी उत्स्फूर्तपणे गुळाच्या ढेपा आणि शेंगाच्या पाट्या ठेवलेल्या होत्या. आंदोलनातील सहभागी आणि ग्रामस्थ यांच्यातील आत्मीयतेचे हे प्रतीक होते.

या ठिकाणी क्रांतिसिंह नाना पाटील यांचे घणाघाती भाषण झाले. त्यातून ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा संताप आणि स्वातंत्र्याची आस अधिक तीव्र झाली.

‘चळवळीला हत्यार असलंच पाहिजे’

मोर्चा तासगावात नेताना तो निःशस्त्र असावा, असा विचार सभेत वि. स. पागे यांनी मांडला. मात्र परिस्थिती वेगळी होती. ब्रिटिश प्रशासन सशस्त्र पोलिसांच्या बळावर आंदोलन दडपण्याच्या तयारीत होते.

मोर्चेकरी शस्त्रसज्ज होते. याच वेळी क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी, ‘मर्दाला मिशी... तसं चळवळीला हत्यार असलंच पाहिजे,’ असा विचार मांडला.

या आवाहनाला गर्दीने शस्त्रे उंचावत प्रतिसाद दिला. काठ्या, कुऱ्हाडी आणि भाले हातात घेत हजारो लोकांचा मोर्चा तासगावातील जोतिबा मंदिरापासून सुरू झाला.

पश्चिम महाराष्ट्रातील धुरंधर नेते एका मोर्चात

तासगावचा हा मोर्चा केवळ तासगावपुरता मर्यादित नव्हता. पश्चिम महाराष्ट्रातील विविध भागांतून स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रमुख कार्यकर्ते या मोर्चात सहभागी झाले होते.

कुंडलहून जी. डी. बापू, पलूसहून आदम पैलवान, हणमंतवडीयेहून भगवानबप्पा मोरे, कवठेएकंदहून दादा भोकरे आणि ज्ञानूबुवा गुरव, पद्माळेहून वसंतदादा पाटील, कुपवाडहून धोंडिरामबापू माळी, वाळव्याहून नागनाथअण्णा नायकवडी यांच्यासह अनेक नेते आणि कार्यकर्ते मोर्चात सहभागी झाले.

तासगावमध्ये भाई गणपतराव कोळी आणि सदाशिव कराडे यांनी मोर्चेबांधणी केली होती. अंदाजे हजार ते दीड हजारांचा हा विराट मोर्चा ब्रिटिश प्रशासनासाठी मोठे आव्हान बनला.

‘महात्मा गांधी की जय’च्या घोषणांनी तासगाव दणाणले

महात्मा गांधी आणि भारतमातेचा जयघोष करीत मोर्चा तासगाव शहरात दाखल झाला. पोलिस प्रशासन अक्षरशः हतबल झाले होते.

मोर्चाने प्रथम गुरुवार पेठेतील न्यायालयाकडे कूच केले. जमावाने तत्कालीन न्यायाधीश एच. एस. पाटील यांना बाहेर बोलावले. त्यांना गांधी टोपी घालण्यात आली आणि मोर्चात सहभागी करण्यात आले.

त्यानंतर मोर्चा मामलेदार कचेरीकडे वळला.

मामलेदार एल. टी. निकम यांनाही गांधी टोपी घालण्यात आली. त्यानंतर ब्रिटिश साम्राज्याचे प्रतीक असलेला ‘युनियन जॅक’ खाली उतरवण्यात आला आणि त्याच ठिकाणी भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आला.

ही घटना ब्रिटिश सत्तेसाठी मोठा धक्का होती.

मामलेदार कचेरीच्या तटावर राष्ट्रगीताचा स्वर

तिरंगा फडकावल्यानंतर कुंडलचे मामासाहेब पवार मामलेदार कचेरीच्या तटावर उभे राहिले आणि त्यांनी राष्ट्रगीत म्हटले. ब्रिटिश राजवटीच्या प्रशासकीय केंद्रावर भारतीय राष्ट्रगीताचा स्वर घुमणे ही त्या काळात अत्यंत धाडसी आणि ऐतिहासिक घटना होती.

दरम्यान, धोंडिरामबापूंनी सहकाऱ्यांसह पोलिस ठाण्यातील कोठडीत असलेल्या कैदी आणि स्वातंत्र्यसैनिकांची मुक्तता केली.

मोर्चाचा उद्देश साध्य झाला होता. ब्रिटिश प्रशासनाची दहशत झुगारून देत तासगावच्या जनतेने प्रत्यक्ष कृतीतून स्वराज्याचा संदेश दिला होता.

तासगाव मोर्चाची देशभर चर्चा

मामलेदार आणि न्यायाधीशांना गांधी टोपी घालणे, ब्रिटिशांचा झेंडा उतरवून तिरंगा फडकावणे आणि सरकारी यंत्रणेला जनतेसमोर नमवणे या घटनांमुळे तासगावचा मोर्चा देशभर चर्चेचा विषय बनला.

हा मोर्चा ब्रिटिश राजसत्ता कोलमडली असल्याचा जनतेच्या मनातील विश्वास अधिक दृढ करणारा ठरला. ब्रिटिशांच्या प्रशासकीय यंत्रणेच्या केंद्रात जाऊन जनतेने आपली ताकद दाखवली होती.

क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी मोर्चाची तयारी करून त्यानंतर भूमिगत होण्याचा मार्ग स्वीकारला. मात्र मोर्चाची धग तासगावपुरती थांबली नाही.

मोर्चानंतर गावोगावी सरकारी कार्यालयांवर हल्ले

तासगावहून परतताना स्वातंत्र्यसैनिकांनी विविध गावांतील सरकारी कार्यालये आणि चावड्यांवर हल्ले केले. निमणी आणि पानमळेवाडी येथील सरकारी विश्रामगृहे पेटवून देण्यात आली.

नागनाथअण्णा नायकवडी यांनी बांबवड्याचा डाक बंगला फोडला.

ब्रिटिश प्रशासनाची देशभर नाचक्की झाली. तासगावच्या मोर्चाने ब्रिटिश सत्तेला दिलेला धक्का पश्चिम महाराष्ट्रातील अन्य भागांतील आंदोलनांसाठी प्रेरणादायी ठरला.

तासगावनंतर इस्लामपूर आणि वडूजमध्येही उठाव

तासगावच्या मोर्चापासून प्रेरणा घेऊन इस्लामपूर आणि वडूज येथेही मोर्चे निघाले. मात्र तेथे ब्रिटिश पोलिसांनी सशस्त्र दडपशाही केली.

इस्लामपूरच्या मोर्चात पोलिसांच्या गोळीबारात विष्णू बारपट्टे आणि पंड्या इंजिनिअर हुतात्मा झाले. वडूजच्या मोर्चात नऊ जणांनी हौतात्म्य पत्करले. महाड येथे भाई कोतवाल हुतात्मा झाले.

या घटनांनी स्वातंत्र्यलढ्याच्या पुढील रणनीतीला नवे वळण दिले.

शांततामय मोर्चातून प्रतिसरकारच्या सशस्त्र लढ्याकडे

सशस्त्र पोलिसांसमोर निःशस्त्र नागरिक उभे करून त्यांचे बळी जाऊ देऊ नयेत, असा निर्धार पुढे स्वातंत्र्यसैनिकांनी केला. त्यामुळे शांततामय मोर्चांच्या पर्वाला वेगळे वळण मिळाले आणि प्रतिसरकारच्या लढ्याची पायाभरणी अधिक भक्कम झाली.

तासगाव हे प्रतिसरकारचे केंद्र बनले, तर कुंडल हे प्रशिक्षण केंद्र म्हणून विकसित झाले. ब्रिटिशांच्या समांतर जनतेचे प्रशासन उभे करण्याची कल्पना प्रत्यक्षात आणण्याच्या दिशेने या चळवळीने वाटचाल केली.

स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत सांगली-सातारा परिसरात प्रतिसरकारचा प्रभाव आणि वचक कायम राहिला.

आजही जिवंत आहे त्या क्रांतीची साक्ष

३ सप्टेंबर १९४२ रोजी घडलेल्या घटनांना आता अनेक दशके उलटली आहेत. काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या; मात्र तासगावच्या भूमीत घडलेल्या त्या क्रांतीच्या आठवणी आजही जिवंत आहेत.

ज्या जुन्या तहसील कार्यालयाच्या वास्तूत ब्रिटिश राजवटीचे प्रशासन चालत होते, त्याच वास्तूने भारतीय तिरंगा फडकताना पाहिला. त्याच परिसरातील स्मृतिस्तंभावर कारावास भोगलेल्या ५१ स्वातंत्र्यसैनिकांची नावे आजही कोरलेली आहेत.

ही नावे म्हणजे तासगावच्या स्वातंत्र्यलढ्याची जिवंत गाथा आहे. हा स्मृतिस्तंभ आणि तहसील कार्यालयाची ऐतिहासिक वास्तू आजच्या पिढीला सांगतात की, स्वातंत्र्य सहज मिळालेले नाही; त्यासाठी असंख्य ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांनी संघर्ष, त्याग आणि कारावास भोगला आहे.

तासगाव मोर्चा : एका दिवसाची घटना नव्हे, तर क्रांतीची नांदी!

३ सप्टेंबर १९४२ चा तासगाव मोर्चा हा एका दिवसाचा राजकीय कार्यक्रम नव्हता. तो ब्रिटिश सत्तेच्या मानसिक गुलामगिरीविरुद्धचा जनतेचा बंडखोर हुंकार होता. न्यायाधीश आणि मामलेदारांना गांधी टोपी घालणे, युनियन जॅक उतरवून तिरंगा फडकावणे, राष्ट्रगीताचे स्वर ब्रिटिशांच्या प्रशासकीय केंद्रावर घुमवणे आणि कैद्यांची मुक्तता करणे—या प्रत्येक घटनेने स्वराज्याचा आत्मविश्वास अधिक दृढ केला.

या मोर्चाने पश्चिम महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याला नवे बळ दिले आणि पुढे प्रतिसरकारच्या उभारणीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण केले.

म्हणूनच ३ सप्टेंबर हा तासगावच्या इतिहासातील केवळ एक दिवस नाही; तो स्वाभिमानाचा, शौर्याचा आणि स्वातंत्र्याच्या जाज्वल्य इच्छाशक्तीचा ‘सुवर्णपान’ आहे.

तासगावच्या मातीत घडलेल्या त्या क्रांतीची स्मृती जपणे, त्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची आठवण पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे आणि त्यांच्या बलिदानातून प्रेरणा घेणे, हीच आजच्या पिढीची खरी आदरांजली ठरेल.