प्रतिष्ठा न्यूज / दीपक शिंत्रे
विजयपूर : कर्नाटकातील विजापूर (विजयपूर) हे ऐतिहासिक वास्तू आणि स्मारकांसाठी प्रसिद्ध आहे. मात्र, येथील ‘सात कबर’ हे स्मारक इतर वास्तूंपेक्षा वेगळे असून त्याभोवती अनेक गूढ कथा, दंतकथा आणि ऐतिहासिक प्रश्न गुंफलेले आहेत. या ठिकाणाला केवळ एक पर्यटनस्थळ म्हणून पाहता येणार नाही, तर ते इतिहासातील एका अज्ञात आणि रहस्यमय घटनेचे मूक साक्षीदार मानले जाते.
‘सात कबर’ म्हणजे साठ कबरी, असे या नावाचा अर्थ सांगितला जातो. मात्र, प्रत्यक्षात या ठिकाणी तब्बल ६३ कबरी आहेत. काळ्या दगडाच्या उंच चौथऱ्यावर या कबरी बांधण्यात आल्या आहेत. एकाच ठिकाणी एवढ्या मोठ्या संख्येने कबरी असल्यामुळे या वास्तूचा संबंध ६० हून अधिक लोकांच्या सामूहिक मृत्यूशी जोडला जातो. त्यामुळे या स्मारकाभोवती अनेक वर्षांपासून रहस्यमय कथा प्रचलित आहेत.
अफजलखानाच्या पत्नींच्या हत्येची दंतकथा
सात कबर स्मारकाची सर्वाधिक चर्चेत असलेली कथा आदिलशाहीचा सुलतान अली आदिलशाह दुसरा आणि त्याचा सेनापती अफजलखान यांच्याशी संबंधित आहे. अली आदिलशाह दुसरा याच्याच काळात प्रसिद्ध बाराकमान स्मारकाच्या बांधकामाला सुरुवात झाली होती.
त्या काळात मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याकडून विजापूरच्या आदिलशाहीला मोठे आव्हान निर्माण झाले होते. शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी अली आदिलशाहने आपला पराक्रमी सेनापती अफजलखान याची नियुक्ती केली होती.
अफजलखान हा मूळचा अफगाणिस्तानचा असल्याचे सांगितले जाते. तो पराक्रमी योद्धा आणि अनेक लढायांमध्ये विजय मिळवलेला सेनापती होता. मात्र, तो ज्योतिषशास्त्र आणि भविष्यवाणीवरही विश्वास ठेवत असल्याचे ऐतिहासिक कथनांमध्ये नमूद केले जाते.
इ.स. १६५९ मध्ये शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहिमेवर जाण्यापूर्वी अफजलखानाने एका सूफी पीराची भेट घेतली होती. या पीराने अफजलखानाचा या मोहिमेत मृत्यू होईल आणि तो परत येणार नाही, अशी भविष्यवाणी केल्याची स्थानिक आख्यायिका आहे. या भविष्यवाणीमुळे अफजलखान अस्वस्थ झाला, असे सांगितले जाते.
लोककथेनुसार, आपल्या मृत्यूनंतर पत्नींची परक्यांच्या हाती विटंबना होऊ नये किंवा त्यांनी दुसरे लग्न करू नये, या भीतीतून अफजलखानाने ६० हून अधिक पत्नींना विहिरीत ढकलून त्यांची हत्या केली. त्यानंतर त्यांच्या स्मरणार्थ या कबरी बांधण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
मात्र, या कथेला ऐतिहासिक आधार आहे का, हा आजही संशोधनाचा विषय आहे.
शिवाजी महाराजांनी प्रतापगडावर केला अफजलखानाचा वध
अफजलखानाने पुढे महाराष्ट्रातील प्रतापगड परिसरात शिवाजी महाराजांना आव्हान दिले. दोन्ही बाजूंमध्ये भेटीची बोलणी झाली. मात्र, या भेटीत अफजलखानाने शिवाजी महाराजांचा घात करण्याचा कट आखल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद आहे.
शिवाजी महाराजांना या कटाची कल्पना असल्याने त्यांनी अंगात चिलखत घातले होते. तसेच बोटांमध्ये वाघनखे लपवली होती.
भेटीदरम्यान आलिंगनाच्या वेळी अफजलखानाने शिवाजी महाराजांवर वार करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, महाराजांनी स्वतःचा बचाव करत वाघनख्यांनी अफजलखानावर प्रहार केला. या संघर्षात अफजलखानाचा मृत्यू झाला.
अफजलखानाचा मृतदेह प्रतापगडाच्या पायथ्याशी दफन करण्यात आला. त्यामुळे त्याचे पार्थिव विजापूरला परत आणण्यात आले नव्हते.
अफजलखानाने पत्नींची हत्या केल्याचा कोणताही पुरावा नाही!
सात कबर स्मारकाचा संबंध अफजलखानाच्या पत्नींच्या हत्येशी जोडला जात असला, तरी या दाव्याला कोणताही ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.
विजापूरमधील संशोधक अब्दुल गनी इमारतवाले आणि इतिहास अभ्यासक कृष्णा कोल्हार कुलकर्णी यांनी या प्रचलित कथेला निराधार ठरवले आहे. अफजलखानाने आपल्या पत्नींची हत्या केल्याचा उल्लेख कोणत्याही विश्वासार्ह ऐतिहासिक ग्रंथात आढळत नसल्याचे त्यांचे म्हणणे आहे.
त्यामुळे या कथेला सिद्ध इतिहास न मानता केवळ लोककथा म्हणूनच पाहिले पाहिजे, असे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
डॉ. इमारतवाले या महिलांना ‘अर्ध्या पत्नी’ (हाफ-वाइफ्ज) असे संबोधतात. त्यांच्या मते, या महिला कायदेशीर पत्नी नसल्या तरी त्यांना जवळपास पत्नींप्रमाणेच मान-सन्मान आणि सुविधा मिळत असत. अफजलखानाच्या चार कायदेशीर पत्नी होत्या.
मग ६३ कबरी नेमक्या कोणाच्या?
डॉ. इमारतवाले यांच्या मते, राजे-महाराजांच्या काळात अशा महिलांना समाजात विशेष स्थान दिले जात असे. त्यांना सार्वजनिक कब्रस्तानात दफन न करता स्वतंत्र जागा निवडली जात असे. त्यामुळे सात कबर येथे एकाच ठिकाणी इतक्या कबरी असण्यामागे ही बाब कारणीभूत असू शकते.
अफजलखानाने शिवाजी महाराजांच्या मोहिमेवर जाण्यापूर्वी या महिलांची हत्या केली, ही शक्यता त्यांनी फेटाळून लावली आहे.
सुमारे ४० हजार सैनिकांचे नेतृत्व करणारा बलाढ्य सेनापती आपल्या शत्रूच्या भीतीने महिलांना एकेक करून उघड्या विहिरीत बुडवून मारेल, ही बाब तर्काला धरून नसल्याचे त्यांनी नमूद केले.
या महिलांचा एकाच वेळी मृत्यू कशामुळे झाला, याची स्पष्ट नोंद उपलब्ध नाही. त्यामुळे डॉ. इमारतवाले यांनी काही पर्यायी शक्यता मांडल्या आहेत.
- मोठ्या प्रमाणावर विषबाधा झाल्यामुळे त्यांचा मृत्यू झाला असावा.
- त्या राहत असलेल्या मोठ्या इमारतीचा अपघाताने कोसळून मृत्यू झाला असावा.
मात्र, या शक्यतांनाही अद्याप कोणताही ठोस पुरावा नाही.
या महिलांचा मृत्यू अफजलखान विजापूरमध्ये असताना झाला की महाराष्ट्रातील मोहिमेवर असताना, याबाबतही स्पष्ट ऐतिहासिक नोंदी नाहीत. अफजलखानाचा मृत्यू महाराष्ट्रातच झाला आणि त्याचे पार्थिव विजापूरला आणण्यात आले नाही.
ऐतिहासिक वारसा असूनही स्मारक दुर्लक्षित
ऐतिहासिक आणि स्थापत्यदृष्ट्या महत्त्वाचे असलेले सात कबर स्मारक आजही दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.
विजापूरला भेट देणारे बहुतांश पर्यटक गोलघुमट, बाराकमान आणि इब्राहिम रोजा यांसारख्या प्रसिद्ध वास्तूंनाच प्राधान्य देतात. त्यामुळे शहरातील अनेक ऐतिहासिक वास्तू पर्यटकांच्या नजरेआड राहिल्या आहेत.
सात कबर हे स्मारक शहराच्या बाहेरील नवरसपूर परिसरात आहे. येथे पोहोचण्यासाठी चांगली रस्तेव्यवस्था आणि दिशादर्शक फलकही उपलब्ध नसल्याची परिस्थिती आहे.
या परिसरात काळ्या दगडाच्या ६३ कबरी असून एक प्राचीन विहीरही आहे. मात्र, ही विहीर गाळाने भरली आहे. अनेक कबरींचे दगड तुटले आहेत किंवा गायब झाले आहेत. संपूर्ण वास्तूची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली आहे.
पर्यटन विभाग आणि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाकडून या वास्तूच्या संवर्धनासाठी आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने प्रसिद्धीसाठी पुरेसे प्रयत्न झालेले नसल्याची खंत व्यक्त केली जाते.
गूढ कायम; संशोधन आणि संवर्धनाची गरज
स्मारकाभोवती असलेल्या भयावह कथांमुळे स्थानिक नागरिकही या परिसरात जाणे टाळतात. मात्र, इतिहास संशोधक, अभ्यासक आणि गूढ ऐतिहासिक स्थळांमध्ये रस असणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे ठिकाण आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे.
सात कबर हे एखाद्या अज्ञात सामूहिक मृत्यूचे स्मारक आहे, एखाद्या दुर्दैवी ऐतिहासिक घटनेची आठवण आहे की कालांतराने इतिहासावर चढलेले लोककथांचे आवरण आहे, याचे उत्तर अद्याप मिळालेले नाही.
अफजलखानाने ६० हून अधिक महिलांची हत्या केल्याची कथा आजही लोकप्रिय असली, तरी तिच्या समर्थनार्थ ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे या वास्तूचा खरा इतिहास शोधण्यासाठी सखोल संशोधन, पुरातत्त्वीय तपासणी आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा अभ्यास होणे आवश्यक आहे.
इतिहासाच्या पानांमध्ये हरवलेले सत्य आणि लोककथांमधून जिवंत राहिलेले गूढ यांचा संगम असलेले विजापूरचे सात कबर स्मारक आजही अनेक अनुत्तरित प्रश्न उपस्थित करत आहे.
*दीपक शिंत्रे विजयपूर*
टिप्पणी पोस्ट करा
0टिप्पण्या